AXV

IoT Tushunchasi va Qo‘llanish Sohalari

Buyumlar Interneti asoslari, Kevin Eshton tarixi va zamonaviy aqlli tizimlar

9-sinfIoT1-hafta · 1-dars
01

IoT Tushunchasi va Tarixi

Qurilmalarning inson aralashuvisiz o'zaro bog'lanish inqilobi

Buyumlar Interneti (IoT) Nima?

Aqlli Jismoniy Qurilmalar

Sensorlar, dasturiy ta'minot va tarmoq modullari bilan jihozlangan buyumlar tarmog'i.

Muzlatgich, choynak, svetofor yoki zavod stanogi internetga ulanadi.

Avtonom Muloqot (M2M)

Qurilmalar inson buyrug'ini kutmasdan bir-biriga ma'lumot uzatadi va qaror qabul qiladi.

Machine-to-Machine — mashinadan mashinaga to'g'ridan-to'g'ri aloqa.

Kevin Eshton va IoT Tarixi

1999 Yil: Atamaning Tug'ilishi

Britaniyalik olim Kevin Eshton ilk bor "Internet of Things" iborasini qo'lladi.

Procter & Gamble kompaniyasida mahsulotlarni radiochastotali (RFID) kuzatish g'oyasi.

Global Ekotizimga Aylanish

Bugungi kunda dunyoda 15 milliarddan ortiq IoT qurilmasi uzluksiz ishlamoqda.

2030 yilga borib ularning soni 30 milliarddan oshishi kutilmoqda.

An'anaviy Internet vs IoT Tarmog'i

An'anaviy Internet (H2H)

Insonlar tomonidan kiritilgan ma'lumotlar (saytlar, ijtimoiy tarmoqlar, xabarlar).

Inson yozmasa yoki buyruq bermasa, internet harakatsiz turadi.

Internet of Things (M2M)

Sensorlar avtomatik o'lchaydigan fizik parametrlar (harorat, gaz, bosim).

Qurilmalar inson aralashuvisiz 24/7 rejimida mustaqil muloqot qiladi.

Internet Turlari Taqqosiy Modeli

An'anaviy Internet (Odamlar) Inson — Kompyuter — Inson Matn, video va veb-sahifalar Internet of Things (Qurilmalar) Mashina — Tarmoq — Mashina (M2M) Telemetriya, sensorlar va avtomatika
02

IoT ning Uch Asosiy Bo'g'ini

Sezish, ulanish va harakat qilish sikli

1. Sezish (Sensing) — Tizim Ko'zi

Fizik Olamni O'lchash

Sensorlar atrof-muhitdagi o'zgarishlarni sezib, ularni elektr signaliga aylantiradi.

Harorat, namlik, bosim, yorug'lik, gaz va tovush datchiklari.

Analog va Raqamli Signallar

Mikrokontroller analog signallarni qabul qilib, raqamli 0 va 1 kodlariga o'tkazadi.

Masalan: 25.4°C harorat raqamli axborotga aylanadi.

2. Ulanish (Connectivity) — Aloqa Yo'llari

Qisqa Masofa

Wi-Fi, Bluetooth BLE, ZigBee.

Uy va ofis ichida tezkor ma'lumot almashish uchun.

Uzoq Masofa (Kam quvvat)

LoRaWAN, NB-IoT.

Dalalar va qishloq xo'jaligida 15 km gacha ma'lumot uzatish.

Mobil Aloqa

4G / 5G tarmoqlari.

Harakatdagi avtomobillar va dronlar monitoringi.

3. Bajarish (Actuation) — Tizim Qo'llari

Buyruqni Harakatga Aylantirish

Aktuatorlar elektr signalini olib, uni jismoniy harakatga aylantiruvchi mexanizmlar.

Dvigatellar, servo motorlar, relelar, klapanlar, ovozli buzzerlar.

Avtomatik Himoya va Nazorat

Gaz sizib chiqsa — klapan gaz quvurini avtomatik yopadi.

Xona qizib ketsa — rele ventilyatorni ishga tushiradi.

IoT Sikli: Sensor, Miya va Aktuator

SENSOR (Sezadi) Harorat, Yorug'lik, Harakat, Gaz MIKROKONTROLLER Qayta ishlaydi, qaror qabul qiladi AKTUATOR (Harakat) Rele, Motor, Klapan, Buzzer, Chiroq
03

Hayotimizdagi IoT Sohalari

Aqlli uylar, sanoat gigantlari, tibbiyot va aqlli shaharlar

Aqlli Uy (Smart Home)

Qulaylik va Avtomatika

Ovozli yordamchilar (Alice, Siri), avtomatik pardalar va yoritish.

Eshikdan kirishingiz bilan xona harorati va musiqa sozlanadi.

Xavfsizlik va Resurs Tejamkorligi

Suv yoki gaz toshib ketishini aniqlovchi datchiklar zudlik bilan tarmoqni o'chiradi.

Elektr energiyasi va gaz sarfi 30% dan ortiq tejaladi.

Sanoat IoT (IIoT) va Predictive Maintenance

Sanoat 4.0 Standarti

Fabrika va zavodlardagi konveyerlar va robotlarni markaziy nazorat qilish.

Har bir detalning tayyorlanish jarayoni millisekundlarda qayd etiladi.

Oldindan Ta'mirlash (Predictive)

Stanok podshipnigidagi mayda tebranish o'zgarishi orqali nosozlik oldindan aniqlanadi.

Zavodning to'xtab qolishi va millionlab dollar zarar ko'rishining oldi olinadi.

Tibbiyot IoT (IoMT — Medical Things)

Masofaviy Monitoring

Smart soatlar va taqiladigan datchiklar qon bosimi va yurak ritmini o'lchaydi.

Bemor uyida bo'lsa ham, shifokor kompyuterida uning holati aks etadi.

Shoshilinch Yordam Chaqiruvi

Yurak urishi to'satdan yomonlashsa, tizim avtomatik tez yordamga geolokatsiya yuboradi.

Minglab insonlar hayotini asrab qoluvchi texnologiya.

Aqlli Qishloq Xo'jaligi (Smart Agriculture)

Tuproq va Iqlim Datchiklari

Tuproq namligi, quyosh nuri va havoning kislotaliligini uzluksiz tahlil qilish.

O'simlikka suv qachon kerakligini o'simlikning o'zi "aytadi".

Avtomatik Tomchilatib Sug'orish

Suv nasoslari faqat ehtiyoj bo'lgandagina yoqiladi, yomg'ir yog'sa to'xtaydi.

Suv va o'g'it 50% gacha tejaladi, hosildorlik esa 2 barobar ortadi.

Aqlli Shahar va Transport (Smart City)

Adaptiv Svetoforlar

Chorrahadagi kameralar va datchiklar qaysi yo'lda mashina ko'pligini ko'radi.

Tirbandlikni kamaytirish uchun yashil chiroq vaqtini avtomatik uzaytiradi.

Aqlli Shahar Kommunikatsiyalari

Chiqindi qutisi to'lganda maxsus mashinaga signal yuboriladi.

Ko'cha chiroqlari faqat odam yoki avtomobil o'tayotganda yorishadi.

IoT Ekotizimi va Sohalar Xaritasi

BULUT (Cloud) Aqlli Uy (Home) Sanoat (IIoT) Tibbiyot (IoMT) Qishloq Xo'jaligi
04

Tahlil va Xavfsizlik

Dashboardlar orqali monitoring qilish va kiberxavfsizlik choralari

Ma'lumotlarni Vizualizatsiya Qilish

Grafik va Dashboardlar

Oddiy raqamlar o'rniga dinamik grafiklar, jadval va xaritalar.

Bir haftalik harorat o'zgarishini ko'rish va anomal sakrashlarni aniqlash oson.

Real Vaqt Bildirishnomalari

Kritik vaziyatlarda egasining telefoniga zudlik bilan SMS yoki push-xabar yuborish.

Qaror qabul qilish vaqtini bir necha soniyaga qisqartiradi.

Aqlli Uy Xavfsizlik Tizimi Oqimi

Gaz Sensori (MQ-2) Gaz qochishini sezdi! Arduino / ESP32 Signal beradi: 1. Klapan yopilsin 2. Smartfonga SMS AKTUATORLAR Solenoid Klapan: Yopiq Buzzer: Jarangladi Xavf bartaraf etildi

Interaktiv Savol: IoT va Oddiy Pult

Televizor pulti yoki simsiz o'yinchoq mashina IoT hisoblanadimi?

Kartanikiga bosing yoki aylantiring

Yo'q, bu oddiy masofadan boshqarish!

Haqiqiy IoT bo'lishi uchun qurilma internet/bulutga ulangan bo'lishi, atrof-muhitni sensorlar orqali o'zi mustaqil sezishi va inson buyrug'isiz avtomatik qaror qabul qilishi shart.

Oddiy Buyumni IoT ga Aylantirish

1

Sensor Qo'shish

Oddiy xona chirog'iga harakat (PIR) va yorug'lik (LDR) sensorlari o'rnatiladi.

2

Mikrokontroller Ulanishi

Arduino yoki ESP32 sensor signallarini qabul qilib, qaror qabul qilish dasturini yuritadi.

3

Aktuator va Bulut

Rele chiroqni yoqadi, Wi-Fi orqali energiya sarfi foydalanuvchi smartfoniga uzatiladi.

Tezkor Savol: Kevin Eshton

"Internet of Things" (IoT) atamasi ilk bor qachon va kim tomonidan taklif qilingan?
A) 1985 yilda Stiv Jobs tomonidan
B) 1999 yilda Kevin Eshton tomonidan
C) 2010 yilda Ilon Mask tomonidan
D) 2004 yilda Mark Sukerberg tomonidan

Dars Xulosasi va Amaliy Vazifa

Bugun O'rganganlarimiz

IoT ning mohiyati va an'anaviy internetdan farqi.

Sensor, mikrokontroller va aktuator bog'liqligi.

Smart Home, IIoT, IoMT va Smart Agriculture sohalari.

Amaliy Vazifa

O'zingiz yashaydigan xona uchun sodda IoT tizimi g'oyasini yozish.

Tizimdagi sensor, mikrokontroller va aktuator vazifalarini belgilash.

Daftarga sxematik chizmasini tushirish.