Relatsion Ma’lumotlar Bazalari
Jadvallar, Primary Key, Foreign Key va munosabatlar arxitekturasi
9-sinfBusiness Intelligence3-hafta · 9-darsMa'lumotlar Bazasi va DBMS
Raqamli tizimlarning yuragi va boshqaruv mexanizmlari
Nega Ma'lumotlar Bazasi Kerak?
Cheksiz Ma'lumot Hajmi
Excel faqat 1 million qatorni sig'dirsa, ma'lumotlar bazasi milliardlab yozuvlarni saqlaydi.
Banklar, aeroportlar va yirik onlayn xizmatlarning asosi.
Ko'p Foydalanuvchi va Xavfsizlik
Bir vaqtning o'zida yuz minglab odamlar ma'lumot kiritishi va o'qishi mumkin.
ACID tamoyillari asosida ma'lumotlar hech qachon yo'qolmaydi.
DBMS (MBBT) Arxitekturasi
Edgar Codd va Relatsion Model
Matematik to'plamlar nazariyasiga asoslangan jadvallar tizimi
Relatsion modelning 3 ustuni
Table (Jadval / Relation)
Muayyan ob'ektga oid barcha ma'lumotlar jamlanmasi.
Masalan: Talabalar, Mahsulotlar.
Row (Satr / Tuple)
Jadvaldagi bitta alohida yozuv yoki ob'ekt namunasi.
Bitta aniq talabaning ma'lumotlari.
Column (Ustun / Attribute)
Ob'ektning bitta xarakteristikasi yoki maydoni.
StudentID, Ism, TugilganSana.
Jadval anatomiyasi (Anatomy of a Table)
Exceldan Relatsion Bazaga evolyutsiya
Oddiy Elektron Jadval
Ma'lumotlar bitta yassi varaqqa yoziladi, lekin takrorlanishlar ko'payadi.
Hajm va Cheklovlar
Yozuvlar ko'paygach fayl sekinlashadi, ma'lumotlar chalkashadi va buziladi.
RDBMS Kashfiyoti
Edgar Codd ma'lumotlarni jadvallarga ajratib, kalitlar orqali bog'lashni taklif qildi.
Zamonaviy BI Tizimlari
Bugungi kunda barcha korporativ tahlil aynan relatsion ma'lumotlar ustiga quriladi.
Primary Key (Birlamchi Kalit)
Jadvaldagi yozuvlarning takrorlanmas pasporti
Primary Key nima va qanday ishlaydi?
Noyoblik (Uniqueness)
Jadvaldagi har bir satrni yagona qilib aniqlaydi. Ikki satrda bir xil PK bo'lishi mumkin emas.
Talabaning ID raqami, pasport seriyasi yoki JShShIR kodi.
NOT NULL Qoidasi
Primary Key hech qachon bo'sh (NULL) qolishi mumkin emas.
Har bir yangi satr kiritilayotganda kalit qiymati kiritilishi shart.
Natural Key vs Surrogate Key
Tabiiy Kalit (Natural Key)
Haqiqiy hayotdagi noyob qiymat: Pasport raqami, Email yoki ISBN kodi.
Lekin inson ma'lumotlari o'zgarishi mumkin, bu esa bog'lanishlarni xavf ostiga qo'yadi.
Sun'iy Kalit (Surrogate Key)
Baza tomonidan avtomatik yaratiladigan tartib raqam (ID: 1, 2, 3...).
Amaliyotda eng ko'p qo'llaniladi: barqaror, tezkor va hech qachon o'zgarmaydi!
Foreign Key va Yaxlitlik
Jadvallararo ko'prik va referensial yaxlitlik
Foreign Key (Tashqi Kalit) vazifasi
Jadvallarni Bog'lash
Bir jadvaldagi ustun ikkinchi jadvaldagi Primary Key ustuniga ishora qiladi.
Masalan: Talabalar jadvalidagi GroupID ustuni Guruhlar jadvaliga ulanadi.
Referensial Yaxlitlik
Tizim mavjud bo'lmagan guruhga talaba biriktirishga yoki mavjud bo'lmagan tovar sotishga yo'l qo'ymaydi.
Ma'lumotlar buzilishining oldi olinadi.
Primary Key va Foreign Key bog'lanishi
Jadvallararo Munosabatlar
1:1, 1:N va M:N bog'lanish arxitekturasi
Munosabat turlari (Relationship Types)
One-to-One (1:1)
Bir yozuv ikkinchi jadvaldagi faqat bitta yozuvga bog'lanadi.
Fuqaro va Pasport.
One-to-Many (1:N)
Bitta yozuvga ikkinchi jadvalda bir nechta yozuv mos keladi.
Eng keng tarqalgan munosabat!
Many-to-Many (M:N)
Har ikkala tomondan ko'plab bog'lanishlar mavjud bo'ladi.
O'quvchilar va To'garaklar.
Many-to-Many va Junction Table
Bilimingizni sinang
Amaliy topshiriqlar
Kutubxona kitoblari jadvali uchun eng maqbul Primary Key ustunini tanlang va sababini tushuntiring.
Kafedralar va Xodimlar jadvallari orasidagi 1:N munosabatni chizing, Foreign Key qayerga qo'yilishini ko'rsating.
Buyurtmalar va Mahsulotlar orasidagi M:N munosabat uchun OrderDetails ko'prik jadvalini loyihalang.
Dars xulosasi
Bugun Nimalarni Bildik?
Relatsion model, Table, Row, Column.
Primary Key (noyoblik) va Foreign Key (bog'lanish).
1:1, 1:N va M:N (Junction table) munosabatlari.
Uyga Vazifa
3 ta bog'langan jadval sxemasini chizish (PK, FK va munosabat turi bilan).
Keyingi dars: Ma'lumotlar bazasini normalizatsiya qilish va BI'dagi o'rni!