AXV

Ma’lumot tushunchasi va DIKW modeli

Xom faktlardan donolikkacha: ma'lumotlar turlari va biznesdagi strategik o'rni

9-sinfBusiness Intelligence1-hafta · 1-dars
01

Ma'lumot (Data) nima?

Xom faktlar, o'lchovlar va ularning zamonaviy turlari

Ma’lumot (Data) — bu nima?

Xom Faktlar

Real dunyodagi jarayonlar, hodisalar yoki obyektlar haqida o'lchangan, qayd etilgan faktlar to'plami.

Misol: 38, Toshkent, 1400 sonlari alohida holatda hech qanday xulosa bermaydi.

Strategik Resurs

Ma’lumot faqat tahlil qilinib, kontekst berilgandagina biznes uchun qiymatli axborotga aylanadi.

Zamonaviy raqamli iqtisodiyotda ma'lumot tashkilotning eng qimmatbaho aktivi hisoblanadi.

Xom faktlardan axborotga o'tish

Data (Xom Fakt) 38, Toshkent + Kontekst Axborot (Information) Toshkentda havo 38 C (Normadan 4 C yuqori) Qaror Tayyorgarlik

Miqdoriy ma’lumotlar: Diskret vs Uzluksiz

Diskret (Discrete)

Faqat butun sonlarda sanaladi

  • Kafedagi xaridorlar: 15 nafar
  • Sinfdagi kompyuterlar: 24 ta
  • Buyurtmalar soni: butun birliklar
VS

Uzluksiz (Continuous)

O'lchov asbobi orqali o'lchanadi

  • Havo harorati: 36.6 C
  • Mahsulot og'irligi: 1.45 kg
  • Avtomobil tezligi: 72.8 km/s

Sifat ma’lumotlari (Qualitative Data)

Tavsif va Belgilar

Raqamlar bilan emas, so'zlar va toifalar bilan ifodalanadi.

Misol: ranglar, kasblar, hudud nomlari.

Fikr va Hissiyot

Mijozlarning fikr-mulohazalari va qoniqish darajasi.

Misol: "A'lo", "Yaxshi", "Qoniqarsiz".

Ma'no Tahlili

Inson xulq-atvori va xatti-harakatlari sababini tushuntiradi.

Intervyu va so'rovnomalardan yig'iladi.

Ma'lumotlarning tuzilishi bo'yicha turlari

Strukturaviy Qat'iy qator va ustunlar Excel, SQL, PostgreSQL Tez qidiriladi Yarim-strukturaviy Teglar va kalitlar JSON, XML, NoSQL Moslashuvchan tuzilma Nostrukturaviy Erkin format (80%+) Video, audio, fotolar AI orqali tahlil qilinadi

Strukturaviy vs Nostrukturaviy

Strukturaviy

  • Jadvalli format (Rows & Columns)
  • SQL yordamida tezkor so'rovlar
  • Raqamlar, sanalar, narxlar
  • Tranzaksiyalar va hisobotlar
VS

Nostrukturaviy

  • Oldindan belgilangan shakl yo'q
  • Matnlar, elektron xatlar, audio
  • Dunyodagi ma'lumotlarning 80%+ qismi
  • Qayta ishlash uchun AI/NLP talab etiladi
02

DIKW Piramidasi

Data → Information → Knowledge → Wisdom bosqichlari

DIKW Piramidasi tuzilishi

Wisdom (Donolik) Knowledge (Bilim) Information (Axborot) Data (Xom Ma'lumot)

1 va 2-bosqich: Data va Information

1. Data (Xom Ma'lumot)

Faktlar va raqamlar kontekstsiz yig'iladi.

Misol: 150 dona, muzqaymoq, 25-iyul

2. Information (Axborot)

Ma'lumot tartiblanadi, kontekst qo'shiladi va ma'no kasb etadi.

Misol: 25-iyul kuni filialda 150 dona muzqaymoq sotildi

3 va 4-bosqich: Knowledge va Wisdom

3. Knowledge (Bilim)

Tahlil va sabab-oqibat qonuniyatlari aniqlanadi.

Qonuniyat: Harorat 35 C dan oshganda savdo 3 barobarga ortadi

4. Wisdom (Donolik)

Bilimga tayanib optimal strategik qaror qabul qilinadi.

Qaror: Ertaga omborga qo'shimcha 500 quti mahsulot keltirish lozim

Interaktiv tahlil: Do'kon faoliyati

Vaziyat

Yomg'irli kunlarda taksi narxlari 2 barobar qimmatlashadi va chaqiruvlar 300% oshadi.

bosing

Bu — Knowledge!

Chunki bu yerda sabab-oqibat qonuniyati aniqlangan: ob-havo talab oshishiga sabab bo'lmoqda.

Qaror

Taksi kompaniyasi zaxira haydovchilarni marshrutga chiqarish bo'yicha buyruq berdi.

bosing

Bu — Wisdom!

Chunki bilimga asoslanib aniq boshqaruv qarori qabul qilindi va daromad oshirildi.

Ma'lumotlar oqimi raqamlarda

328M
TB ma'lumot har kuni yaratiladi
80%+
axborot nostrukturaviy holatda
90%
ma'lumot oxirgi 2 yilda paydo bo'ldi
03

Iqtisodiy qarorlar va ma'lumot sifati

Data-Driven boshqaruv va xatolarning oldini olish

Data-Driven (Ma'lumotga asoslangan) qarorlar

Sensor / POS Tranzaksiyalar Tahlil (BI) Qayta ishlash Insight Qonuniyat ROI

Ma'lumotlar sifati talablari

Toza va Sifatli Ma'lumot (High Quality Data)

To'liqlik (bo'sh qatorlar yo'q), aniqlik (xatosiz raqamlar), vaqtinchalik dolzarblik va izchillik.

Garbage In, Garbage Out (GIGO qoidasi)

Agar tahlil tizimiga sifatsiz, xato va noto'g'ri formatdagi ma'lumot kiritilsa, olingan qaror ham xato bo'ladi!

Tezkor Sinov: DIKW bosqichini aniqlang

Quyidagi gap qaysi bosqichga tegishli: "Avariyalar xavfini kamaytirish uchun qorong'u burilishga qo'shimcha yoritgich o'rnatilsin!"?

To'g'ri javob: Wisdom! Chunki bu yerda aniq boshqaruv choralari va oqilona qaror qabul qilinmoqda.

Tezkor Sinov: Ma'lumot turini toping

Xodimning bankdagi oylik maoshi (masalan: 6 540 500 so'm) qaysi turga mansub?

To'g'ri javob: Miqdoriy ma'lumot! Chunki maosh aniq sonlar va valyuta qiymatlarida o'lchanadi.

Amaliy topshiriqlar 20 daqiqa

Oson4 ta ko'rsatkichni diskret va uzluksiz turlarga ajrating (ilovalar soni, harorat, kitoblar, tezlik).
O'rtaKuryerlik xizmati hodisalarini DIKW piramidasi tartibida joylashtiring.
QiyinSmartfondagi fitness ilovasi yig'adigan ma'lumotlarni tahlil qilib, DIKW zanjirini tuzing.

Dars xulosasi

Nimalarni bildik?

  • Data — kontekstsiz xom faktlar majmuasi
  • Miqdoriy (diskret/uzluksiz) va sifat ma'lumotlar
  • Strukturaviy (jadvallar) va nostrukturaviy (matn, video)

DIKW Mantiqi

  • Data → Information (Kontekst)
  • Information → Knowledge (Sabab va qonuniyat)
  • Knowledge → Wisdom (Oqilona boshqaruv qarori)