AXV

Raqamli savodxonlik va raqamli madaniyat

Netiket qoidalari, raqamli iz javobgarligi va feyklardan himoya

8-sinfFoundation3-hafta · 8-dars

Bugungi dars rejasi

01. Raqamli savodxonlik

Axborot asrida yashash, tahlil qilish va xavfsiz foydalanish.

02. Netiket (Odob)

Internetda to'g'ri muloqot madaniyati va kiberbullingdan himoya.

03. Raqamli iz va Faktlar

Digital footprint tahlili va feyk axborotlarni fosh qilish.

01

Raqamli savodxonlik tushunchasi

Axborot asrida yashash va ishlashning tayanch ko'nikmalari

Raqamli savodxonlikning 4 ustuni

1. Qidiruv Kerakli axborotni aniq topa olish Google operatorlari 2. Tanqidiy tahlil Fakt bilan feykni ajrata olish Faktcheking 3. Yaratish Foydali kontent, hujjat va kod yozish Ijodkorlik 4. Xavfsizlik Parollar, 2FA va shaxsiy gigiyena Himoya

Oddiy iste'molchi vs Raqamli savodli inson

Passiv iste'molchi

  • Ijtimoiy tarmoqda soatlab bekorchi aylanadi
  • Har qanday ko'ringan feyk xabarga ishonadi
  • Barcha saytlarda bitta zaif paroldan foydalanadi
Algoritmlar qurboniga aylanadi

Raqamli savodli inson

  • Texnologiyadan o'rganish va ishlash uchun foydalanadi
  • Ma'lumot manbasini tanqidiy tekshiradi
  • O'z raqamli izi va kiberxavfsizligini nazorat qiladi
Raqamli dunyoni o'zi boshqaradi
02

Raqamli madaniyat va Netiket

Internet tarmog'ida to'g'ri va hurmatli muloqot odobi

Netiket: Tarmoq odobi tamoyillari

CapsLock yo'q Katta harflar bilan yozish — baqirish deb tushuniladi Bitta xabar Fikrni 5 ta so'zga bo'lmasdan bitta matnda jamlang Bullingga yo'l yo'q Birovni haqorat qilish va kamsitish qat'iyan taqiqlanadi Mualliflik Birovning mehnatidan foydalanganda manzilini ko'rsating

Messenjerda yozish madaniyati

Bo'lib-bo'lib yozish

«Salom» (jo'natildi) ... «Ustoz» (jo'natildi) ... «savol bor edi» (jo'natildi) ... Suhbatdosh telefoni tinimsiz bezovta bo'ladi.

Baqiruvchi xat

«JAVOB BERING MENGA BUGUN KELASIZMI!!!» — tajovuzkor va qo'pol taassurot qoldiradi.

Bitta to'liq xabar

«Assalomu alaykum, hurmatli ustoz! Men 8-sinf o'quvchisi Alimovman. Darsdagi 5-topshiriq bo'yicha kichik savolim bor edi...»

Vaqtni tejash

Suhbatdosh xabarni bir marta ochadi va darhol to'liq javob qaytaradi.

03

Raqamli iz (Digital Footprint)

Internet hech narsani unutmaydi

Faol va nofaol raqamli iz

Faol raqamli iz Siz o'zingiz ongli ravishda joylaysiz: Fotosuratlar, videolar, postlar Guruhlardagi izohlar va xatlar Nofaol raqamli iz Siz bilmagan holda yozib olinadi: Kirilgan saytlar va qidiruv tarixi IP manzil, kuki va qurilma modeli

Raqamli izning kelajakka ta'siri

Ishga qabul qilish auditi

Bosganda qoidani ko'ring

Qoida

Nufuzli IT kompaniyalarining 90% dan ortig'i ishga olishdan oldin nomzodning ijtimoiy tarmoqlarini tekshiradi. Yaxshi profil — eng kuchli rezyumedir!

Shaxsiy ma'lumotlar xavfsizligi

Bosganda qoidani ko'ring

Qoida

Hech qachon uy manzili, pasport, samolyot chiptasi yoki qimmatbaho xaridlarni ommaga joylamang. Bu firibgarlarni jalb qiladi.

04

Faktcheking: Feyklardan himoyalanish

Yolg'on va manipulyatsiyalarni fosh qilish usullari

Faktcheking: Axborotni tekshirish filtri

1. Manbani ko'rish Rasmiy saytmi? .gov.uz / .edu.uz 2. Boshqa manbalar Yirik agentliklar yozganmi? 3. Sana va feyk Eski video yangi qilib berilmayaptimi? 4. Xulosa Tarqatish yoki Spamga tashlash

Feyk va Klikbeytning 3 ta belgisi

1. Vahima va shoshilinchlik

«SHOSHILINCH! Barcha ko'rsin! Hamma guruhlarga yuboring!» — odamni o'ylantirmasdan tarqatishga undash.

2. Manba va muallif yo'qligi

«Bir tanishimning aytishicha», «Shifokorlar ogohlantirmoqda» kabi noma'lum anonim manbalar.

3. Mo'jizaviy va'dalar

«Havolaga kiring va 500 000 so'm yutib oling» — 100% firibgarlik!

Axborot olami raqamlarda

0
Yolg'on xabarlar haqiqatdan tezroq tarqaladi
0
Kompaniyalar ishga olishda nomzodning profilini tekshiradi
0
Dunyo bo'ylab ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari

O'zingizni sinab ko'ring

Internet muloqotida nima sababdan matnni TO'LIQ KATTA HARFLAR (CAPSLOCK) BILAN YOZISH taqiqlanadi?

To'g'ri! Netiket qoidalariga ko'ra, matnni katta harflar bilan yozish suhbatdoshga baqirish va hurmatsizlik hisoblanadi.
Amaliy topshiriq · 20 daqiqa

Raqamli gigiyena auditi

  1. Google qidiruvida o'z ism-familiyangizni izlab ko'ring.
  2. Telegram maxfiylik sozlamalarida raqamingizni begonalardan yashiring.
  3. Berilgan feyk xabarni 3 ta faktcheking qoidasi bilan fosh qiling.
  4. O'zingiz uchun 5 ta Netiket qoidasidan iborat eslatma tuzing.

Bugungi dars xulosasi

Biz o'rgandik:

  • Raqamli savodxonlikning 4 ustuni
  • Netiket va muloqot madaniyati
  • Faol va nofaol raqamli iz javobgarligi
  • Feyk va klikbeytlarni aniqlash

Keyingi darsda:

9-dars: Raqamli transformatsiya tushunchasi. Ta'lim, biznes va davlat xizmatlarining raqamlashtirilishi (MyGov, e-maktab, raqamli banklar).