AXV

Kompyuter xavfsizligi va antivirus dasturlari

Zararli dasturlardan himoyalanish, antivirus mexanizmlari, parollar va 2FA

8-sinfFoundation2-hafta · 6-dars

Bugungi dars rejasi

01. Zararli dasturlar

Virus, trojan, spyware va ransomware kabi tahdidlar mohiyati.

02. Antiviruslar

Windows Security, imzo tahlili, evristik tahlil va karantin.

03. Parol va 2FA

Buzilmas parollar formulasi va ikki bosqichli autentifikatsiya.

01

Zararli dasturlar (Malware)

Kompyuter tizimiga tahdid soluvchi kiberxatarlar oilasi

Zararli dasturlar (Malware) turlari

Malware (Tahdidlar) Klassik Virus Fayllarga yopishadi O'z kodini ko'paytiradi Troyan Oti Foydali niqob ostida Tizimni topshiradi Ransomware Fayllarni shifrlaydi Pul talab qiladi Spyware Ayg'oqchi dastur Parollarni o'g'irlaydi Chuvalchang Tarmoqda tarqaladi O'z-o'zidan ko'payadi

Eng xavfli ikki tahdid

Ransomware (Tovlamachi virus)

Kompyuterdagi barcha fotosuratlar, hujjatlar va fayllarni shifrlab qulflaydi. Ekranda pul talab qilinadi.

Eng yaxshi himoya: Tashqi diskda muntazam zaxira nusxa (backup) saqlash!

Troyan oti (Trojan Horse)

O'zini o'yin, bepul kino yoki foydali dastur qilib ko'rsatadi. O'rnatilgach, tajovuzkorga kompyuteringizni masofadan boshqarish imkonini beradi.

Noma'lum saytlardan pirat dasturlarni yuklamang!
02

Antivirus dasturlarining ishlashi

Tizimni kechayu-kunduz qo'riqlovchi raqamli qalqon

Antivirus tekshiruv bosqichlari

1. Real-vaqt nazorati Fayl ochilganda yoki yuklanganda tekshiradi 2. Imzo tahlili Baza bilan solishtirish Ma'lum viruslar 3. Evristik tahlil Xatti-harakatni tekshirish Yangi noma'lum viruslar 4. Karantin Faylni izolyatsiya qilish va zararsizlash

Skanerlash turlari

Vaqt tejamkor (1–3 daqiqa)

Operativ xotira (RAM), ishga tushish papkalari va asosiy Windows tizim fayllarini tezda ko'rib chiqadi.

Kundalik profilaktika

Har kuni darsdan oldin yoki yangi fayl ko'chirgandan so'ng o'tkazish uchun eng qulay usul.

Har bir faylni tekshiradi (20–60 daqiqa)

Barcha qattiq disklar, arxivlar, ilovalar va tizim registrini boshidan oxirigacha tahlil qiladi.

Chuqur tekshiruv

Haftada bir marta yoki kompyuterda shubhali qotishlar sezilganda to'liq skaner qilish shart.

Karantin va Evristik tahlil

Karantin (Quarantine)

Shubhali fayllar diskdagi maxsus shifrlangan qafasga joylanadi. U yerda fayl hech narsaga ziyon yetkaza olmaydi. Agar xato gumon bo'lsa, uni tiklash mumkin.

Bazani yangilash (Update)

Har kuni yuz minglab yangi viruslar yoziladi. Antivirus bazasi muntazam internet orqali yangilanmasa, u yangi tahdidlarni ko'rmay qoladi.

Kiberxavfsizlik raqamlarda

0
Har kuni dunyoda yangi paydo bo'ladigan malware namunalari
0
2FA orqali akkaunt o'g'irlanishidan himoya samarasi
0
Xavfsiz va buzilmas parolning minimal uzunligi
Dunyodagi kiberhujumlarning 80 foizi oddiy insoniy beparvolik yoki zaif parollar tufayli sodir bo'ladi!
03

Parollar xavfsizligi va 2FA

Shaxsiy akkauntlarni buzilmas qulflar bilan ta'minlash

2FA (Ikki bosqichli autentifikatsiya)

1-Omil Siz biladigan narsa Login va Parol + 2-Omil Sizda bor bo'lgan narsa SMS kod / Authenticator Xavfsiz Kirish Akkaunt to'liq himoyalangan!

Buzilmas parol yaratish bosqichlari

1-qadam: Ibora tanlash

«Men 8-sinfda informatika darsini yaxshi ko'raman!»

So'zma-so'z paroldan ko'ra iboralar 10 barobar kuchliroq bo'ladi.

2-qadam: Bosh harflar va belgilar

M8@s_Idyk#2026

Bosh harflar, raqamlar va maxsus belgilar (`@`, `#`, `_`) birlashtiriladi.

3-qadam: Natija va tekshiruv

M8@s_Idyk#2026 (14 ta belgi)
Superkompyuter bilan ham bunday parolni buzish uchun bir necha asr kerak bo'ladi!

Parollar taqqoslashi

Zaif parollar (Buziladi: 1 soniya)

  • 123456 yoki 12345678
  • qwertyuiop
  • jasur2010 (ism + yil)
  • admin123
Bunday parollarni aslo qo'ymang!

Kuchli parollar (Buzilmaydi)

  • K!ber#8_Sinf$2026
  • Toshkent@Metr0_47!
  • 12+ belgi, katta-kichik harflar
  • Raqam va simvollar aralashmasi
Har bir sayt uchun alohida parol!
04

Fleshka va tashqi xotira kibergigiyenasi

USB orqali virus yuqishining oldini olish choralari

USB fleshkani xavfsiz ishlatish

1. Fleshkani ulash USB portga ulandi Avto-ochish bloklangan 2. O'ng tugma «Scan with Defender» Tekshiruv o'tkazish 3. Xavfsiz ishlash Hujjatlarni nusxalash Fayllar xavfsiz 4. Eject qilish Xavfsiz ajratish Fleshkani sug'urish

Ikki muhim kibergigiyena maslahati

Fleshkadagi shubhali yorliqlar

Bosganda qoidani ko'ring

Qoida

Agar fleshkadagi barcha papkalar yorliqqa (`.lnk`) aylanib qolsa, ularni aslo bosmang! Bu fleshka virusidir. Antivirus bilan tozalang.

Parol menejerlaridan foydalanish

Bosganda qoidani ko'ring

Qoida

O'nlab murakkab parollarni daftarga yozib yurmang. Brauzerdagi Google Password Manager yoki Bitwarden kabi shifrlangan omborlarga ishoning.

Zaxira nusxa (Backup) — Eng kuchli vaksina

3 ta nusxa

Muhim fayllaringizning kamida 3 ta nusxasi bo'lishi kerak.

2 xil xotirada

Biri kompyuterda, ikkinchisi tashqi fleshka yoki qattiq diskda.

1 tasi bulutda

Kamida bitta nusxa Google Drive yoki OneDrive bulutida saqlansin.

O'zingizni sinab ko'ring

Kompyuterdagi barcha fotosuratlar va fayllarni shifrlab, ochish uchun to'lov talab qiluvchi virus turi qaysi?

To'g'ri! Ransomware barcha fayllarni shifrlab qulflaydi va tovlamachilik qiladi. Undan yagona najot — oldindan qilingan zaxira nusxa (backup)dir.
Amaliy topshiriq · 20 daqiqa

Xavfsizlik amaliyoti

  1. Windows Security orqali «Quick scan» o'tkazing va natijani ko'ring.
  2. Antivirus bazasi yangilanganligini tekshiring.
  3. USB fleshkani sichqonchaning o'ng tugmasi orqali alohida skanerlang.
  4. Iboralar asosida o'zingiz uchun 14 belgili kuchli parol formulasi tuzing.

I bob yakuni va Xulosa

I bobda o'rgandik:

  • Kompyuter arxitekturasi va apparat vositalari
  • Windows muhiti, fayllar va o'lchov birliklari
  • Asosiy va periferiya qurilmalari, portlar
  • Internet, brauzerlar va elektron pochta
  • Antiviruslar va kiberxavfsizlik asoslari

Keyingi bobda (3-hafta):

II bob: Zamonaviy IT yo'nalishlari va raqamli infratuzilma asoslari. 10 barmoqda tez yozish (Touch typing) va raqamli madaniyat.