AXV

Internet, brauzerlar va elektron pochta

Global tarmoq tamoyillari, samarali qidiruv va elektron muloqot madaniyati

8-sinfFoundation2-hafta · 5-dars

Bugungi dars rejasi

01. Internet va WWW

Global tarmoq arxitekturasi va Mijoz-Server modeli qanday ishlashi.

02. Brauzer va Qidiruv

Chrome, Edge sozlamalari, kesh, kuki va Google operatorlari.

03. Email va Xavfsizlik

Elektron xat anatomiyasi (Cc/Bcc) va fishing hujumlaridan himoya.

01

Internet va World Wide Web

Dunyo bo'ylab kompyuterlarni bog'lagan global o'rgimchak to'ri

Internet va WWW: Farqi nimada?

Internet

Jismoniy infratuzilma: Butun dunyodagi milliardlab kompyuterlar, serverlar, suvosti kabellari va routerlarni bog'lovchi ulkan global tarmoq.

Magistral yo'llar va ko'priklar tarmog'i

World Wide Web (WWW)

Axborot xizmati: Internet tarmog'ida joylashgan, brauzer orqali ko'rish mumkin bo'lgan veb-sahifalar, saytlar va gipermatnlar to'plami.

Yo'lda harakatlanayotgan avtomashinalar

Mijoz va Server aloqasi (Client-Server)

Mijoz (Client) Foydalanuvchi brauzeri So'rov yuboruvchi Internet Tarmog'i Routerlar va DNS Veb-Server Google, UzEdu serveri Javob qaytaruvchi 1. So'rov (Request) 2. Javob (Response)

Global internet raqamlarda

0
Dunyo bo'ylab internet foydalanuvchilari
0
Har bir soniyada Google so'rovlari
0
Kuniga yuboriladigan elektron xatlar
Dunyodagi barcha ma'lumotlarning 90 foizidan ortig'i so'nggi yillarda yaratilgan!
02

Veb-brauzerlar va ularning tuzilishi

Internet olamiga ochiladigan asosiy darcha

Yetakchi veb-brauzerlar

Google Chrome

Eng keng tarqalgan brauzer (~65% bozor ulushi). Tezkor va kengaytmalarga boy.

Microsoft Edge

Windows 10/11 ichiga o'rnatilgan. Chromium dvigatelida ishlaydi, resurs tejovchi.

Mozilla Firefox

Mustaqil, ochiq kodli va maxfiylikka yuqori darajada e'tibor qaratuvchi brauzer.

Apple Safari

macOS va iOS qurilmalari uchun maxsus moslashtirilgan, energiya tejamkor brauzer.

Brauzer sahifani qanday yuklaydi?

1. URL kiritish https://kun.uz Manzil satri 2. Serverdan yuklash HTML, CSS, JS Birlamchi kodlar 3. Dvigatel (Render) Kodlarni tahlil qilish DOM & CSSOM 4. Tayyor sahifa Vizual interfeys Foydalanuvchi ko'radi

Oddiy rejim va Inkognito rejimi

Tarix va Kesh saqlanadi

Kirilgan barcha veb-saytlar tarixi (History), qidiruv so'rovlari va yuklangan fayllar xotirada qoladi.

Avtomatik kirish (Auto-login)

Kukilar orqali pochtangiz, ijtimoiy tarmoqlar qayta parol so'ramasdan darhol ochiladi.

Tarix o'chiriladi

Oyna yopilgach, kirilgan saytlar, qidiruvlar va forma ma'lumotlari butunlay tozalanadi.

Begona qurilmalar uchun qulay

Boshqa birovning yoki maktab kompyuterida o'z hisobingizga kirishda xavfsizlik beradi.

Kesh va Kuki nima uchun kerak?

Kesh (Cache)

Saytning doimiy qismlari (logotiplar, fon rasmlari, stillar) kompyuter diskiga saqlanadi. Maqsad — saytni keyingi safar 10 barobar tezroq ochish.

Tozalash: Ctrl + Shift + Delete

Kukilar (Cookies)

Sayt tomonidan yuboriladigan kichik ma'lumotlar. Sayt tili, profil identifikatori, internet-do'kondagi savat ma'lumotlarini eslab qoladi.

Xavfsizlik: Begona kompyuterda saytlardan «Chiqish» qiling
03

Google qidiruvini professional boshqarish

Internetda har qanday ma'lumotni 5 soniyada topish sirlari

Professional qidiruv operatorlari

"" Aniq ibora So'zlarni aynan shu tartibda topish "al-Xorazmiy" - Istisno qilish Natijalardan so'zni chiqarib tashlash jaguar -hayvon site: Muayyan sayt Faqat berilgan domendan qidirish dars site:edu.uz filetype: Fayl formati Faqat pdf, docx yoki pptx fayllar dastur filetype:pdf

Qidiruv natijasini toraytirish amaliyoti

1-bosqich: Oddiy so'rov

python darslari

Natija: 50 milliondan ortiq har xil sahifalar, videolar, reklamalar.

2-bosqich: Aniq domenni belgilash

python darslari site:edu.uz

Natija: Faqat O'zbekiston ta'lim portallaridagi sahifalar saralanadi.

3-bosqich: Fayl formati va iqtibos

"python asoslari" site:edu.uz filetype:pdf
Natija: Faqat rasmiy ta'limiy PDF o'quv qo'llanmalari bir soniyada topiladi!
04

Elektron pochta (Email) madaniyati

Zamonaviy xizmat muloqoti va xat yozish etiketi

Elektron xatning anatomiyasi

Yangi xat yozish (New Message) To (Kimga): [email protected] Subject (Mavzu): 8-sinf CS amaliy vazifasi - Alimov Jasur Assalomu alaykum ustoz, uyga vazifa faylini ilova qildim... amaliy_ish.pdf (2.4 MB) Send

Cc va Bcc: Qaysi birini qachon ishlatamiz?

Cc (Carbon Copy / Nusxa)

Ochiq xabardor qilish: Xatning asosiy nusxasi jo'natiladi. Barcha qabul qiluvchilar kimga nusxa borganini ko'radi.

Guruhdagi tengdoshlar yoki jamoa a'zolari uchun

Bcc (Blind Carbon Copy)

Maxfiy nusxa: Xat yetib boradi, ammo boshqa hech bir oluvchi bu manzilni ko'ra olmaydi.

Ommaviy xat yozishda boshqalarning shaxsiy pochtasini himoyalash uchun

Professional elektron pochta etiketi

Mavzu (Subject) bo'sh bo'lmasin

Bosganda qoidani ko'ring

Qoida

Mavzusi yo'q xat ko'pincha spamga tushadi yoki ochilmasdan o'chiriladi. Har doim 3-5 so'z bilan mohiyatni yozing.

Fayl hajmi 25 MB dan oshmasin

Bosganda qoidani ko'ring

Qoida

Pochta serverlari 25 MB gacha fayl qabul qiladi. Katta video yoki arxivlarni Google Drive yuklab havolasini yuboring.

05

Internet va pochtada xavfsizlik

Fishing, spam va zararli fayllardan himoyalanish

Asosiy kiber xatarlar

Fishing (Phishing)

Bank yoki ijtimoiy tarmoq nomidan soxta xat yuborib, parol va karta ma'lumotlarini o'g'irlash.

Spam

Foydalanuvchi so'ramagan ommaviy reklama va shubhali takliflar yozilgan keraksiz xabarlar.

Zararli ilovalar

Xatga biriktirilgan .exe, .bat yoki .vbs fayllar ochilsa kompyuterga virus yuqadi.

O'zingizni sinab ko'ring

Google qidiruvida faqat ta'limiy saytlardagi PDF o'quv qo'llanmalarni topish uchun qaysi so'rov to'g'ri?

site:edu.uz faqat rasmiy ta'lim saytlarini filtrlaydi, filetype:pdf esa faqat PDF formatidagi fayllarni ko'rsatadi.
Amaliy topshiriq · 20 daqiqa

Internet va Email amaliyoti

  1. Brauzerda 3 ta tab oching va xatcho'plarga saqlang.
  2. Google'da site:edu.uz filetype:pdf orqali darslik qidiring.
  3. Inkognito rejimini ochib, tarix saqlanmaganini tekshiring.
  4. Mentorga mavzu, to'g'ri matn va biriktirilgan fayl bilan xat tayyorlang.

Bugungi dars xulosasi

Biz o'rgandik:

  • Internet va WWW o'rtasidagi farq
  • Mijoz-Server aloqa modeli
  • Kesh, kuki va inkognito rejimi
  • Google professional operatorlari
  • Email anatomiyasi (Cc, Bcc, Subject)

Keyingi dars:

6-dars: Kompyuter xavfsizligi va antivirus dasturlari. Zararli dasturlar turlari (virus, trojan, ransomware), parollar xavfsizligi va 2FA himoyasi.