AXV

IT ekotizimi va SDLC

Ilova ortidagi qatlamlar, hayotiy sikl va jamoa: professional dasturchi xaritasi

11-sinfProfessional IT development1-hafta · 1-dars

Bugun nimani o'rganamiz?

IT ekotizimi

4 qatlam va ular qanday gaplashadi

SDLC

6 bosqich, artefaktlar, sikl

Jamoa va rollar

Kim nima qiladi, yolg'iz ishlasangiz-chi?

Natija: portfolio-loyihangiz uchun birinchi hujjat, mini-SRS.
01

IT ekotizimi

Siz ko'radigan ilova — aysbergning uchi

Telegram'ga rasm yuborasiz

Bir tugma bosish, soniyaning bir bo'lagida nechta qatlam ishga tushadi?

1. Ilova

Ilova rasmni siqadi va yuboradi

2. Server

Server so'rovni qabul qilib, kim kimga yuborayotganini tekshiradi

3. Saqlash

Xabar ma'lumotlar bazasiga, fayl saqlashga yoziladi

4. Ma'lumot markazi

Hammasi ma'lumot markazidagi serverlarda ishlaydi

Soddalashtirilgan tasvir: Telegram ichki tuzilishi aynan shunday emas, g'oya muhim.

IT ekotizimining 4 qatlami

Klient Web, mobil ilova, brauzer Ilova Backend, API, biznes mantiq Platforma DB, kesh (Redis), navbat, qidiruv Infratuzilma Serverlar, bulut, tarmoq, OS

Har qatlamning vazifasi

Klient

Foydalanuvchi bilan muloqot: tezlik, qulaylik, dizayn

Ilova

Tizimning «miyasi»: buyurtma, to'lov, qoidalar

Platforma

Ma'lumot va xizmatlar: tayanch

Infratuzilma

Poydevor: resurs, xavfsizlik, barqarorlik

Qo'shimcha: restoran o'xshatishi uchun pastga ↓

Restoran o'xshatishi

Mehmon oshxonaga kirmaydi, oshpaz elektr simini bilmaydi. Har kim o'z qatlamida.
Zal = klientOshpaz = ilovaOmbor = platformaBino va gaz = infratuzilma

3 qatlammi yoki 4?

O'quv qo'llanma ekotizimni avval 3 qatlamda (infratuzilma, platforma, foydalanuvchi xizmatlari), keyin amaliy tahlilda 4 qatlamda beradi.

Biz 4 qatlamni olamiz: «ilova–platforma–infratuzilma» uchligi bor, ustida klient turadi. Muhimi — g'oya: mas'uliyatni ajratish.

So'rov qatlamlarni kesib o'tadi

Klient curl, brauzer Ilova API serveri Platforma DB, kesh Infratuzilma: serverlar, bulut, OS, tarmoq

Qismning ustiga olib boring yoki bosing.

Real so'rov: terminalda 3 daqiqa


$ curl -s https://api.github.com/zen
Mind your words, they are important.

$ curl -sI https://api.github.com | head -3
HTTP/2 200
date: Thu, 01 Oct 2026 ...
Klient — curl. Ilova — api.github.com. Qolganini siz ko'rmaysiz: bu qatlamlashning foydasi.

Nega qatlamlash kerak?

Izolyatsiya

Muammo bitta qatlamda qoladi, hammasini buzmaydi

Kengaytirish

Yuk oshsa, faqat kerakli qatlamni kuchaytirasiz

Almashtirish

Bazani yoki serverni almashtirsangiz, klient bilmaydi

Bundan tashqari: xavfsizlik, monitoring va operatsion intizom soddalashadi.

Qaysi qatlam?

Redis (kesh) qaysi qatlamga kiradi?

To'g'ri: Platforma. Yana: Chrome brauzeri = klient; REST API serveri = ilova; Linux serveri, AWS = infratuzilma.
02

SDLC: hayotiy sikl

Kod yozish — ishning faqat bir bo'lagi

SDLC: 6 bosqich, bitta sikl

SDLC takrorlanadigan sikl 1 Talab 2 Dizayn 3 Kod 4 Test 5 Deploy 6 Monitoring monitoring yangi talablar beradi

Mini-test: SDLC

SDLC nega «sikl» deyiladi?

To'g'ri: ish ekspluatatsiyada tugamaydi, monitoring yangi talab beradi.

Har bosqich: savol va artefakt

BosqichAsosiy savolArtefakt
TalabNima qurmoqchimiz?SRS, user stories
DizaynQanday quramiz?Arxitektura sxemasi, ERD, API spetsifikatsiya
KodKodda qanday ifodalaymiz?Kod bazasi, unit testlar
TestIshlayaptimi va to'g'rimi?Test protokoli, bug-raportlar
DeployQayerda va qanday ishlatamiz?Docker image, CI/CD YAML, release note
MonitoringQanday ushlab turamiz?Loglar, metrikalar, changelog

Talab: user story anatomiyasi

KIM?Tashrif buyuruvchisifatida NIMA?loyihalar ro'yxatiniko'rishni xohlayman NEGA?shunda ishlarnibaholayman Qabul mezoni (acceptance criteria) 1. Bosh sahifada kamida 3 ta loyiha kartasi bor 2. Har kartada nom, tavsif va GitHub havolasi bor 3. 360 px ekranda gorizontal surish chiqmaydi

Yomon talabdan yaxshisiga


Talab:
  Sayt tez va chiroyli bo'lsin
Qanday tekshirasiz? «Tez» necha soniya?

Yomon talabdan yaxshisiga


Talab:
  Bosh sahifa oddiy aloqada 3 soniyadan
  kam vaqtda ochiladi.
Qabul mezoni:
  1. Rasmlar 300 KB dan katta emas
  2. 360 px ekranda surish chiqmaydi
  3. Kontrast: matn o'qiladi
Yaxshi talab: aniq, o'lchanadigan, testlanadigan.

Testlash piramidasi

E2Ekam, sekin, qimmat Integrationo'rtacha Unit testlarko'p, tez, arzon

Pastga ↓: deploy va release

Deploy va release

Deploy

Texnik amal: artefaktni muhitga joylash (image, server, Nginx sozlamasi).
VS

Release

Qaror: foydalanuvchilarga qaysi versiya ko'rinadi.
Release artefaktlari: release note, versiya raqami (semver), alert, rollback rejasi.

Monitoring halqani yopadi

  1. Loglar va metrikalar: kechikish, xatolar, yuk
  2. Foydalanuvchi fikri: nima sekin, nima ishlatilmayapti?
  3. Yangi talablar → yangi sikl

Mini-test: deploy yoki release?

Kod serverga joylandi, lekin feature flag bilan foydalanuvchilardan yashirin. Bu nima?

Deploy: texnik joylash. Release: foydalanuvchilarga versiyani ochish qarori.

Waterfall va Agile

Waterfall Talab Dizayn Kod Test Deploy Agile Sprint 1TalabDizaynKodTestDeploy Sprint 2TalabDizaynKodTestDeploy Sprint 3TalabDizaynKodTestDeploy
Bosqichlar o'sha-o'sha, farq — qanday tashkil etilishida. Agile/Scrum: 49-darsda.
03

Jamoa va rollar

SDLC faqat texnika emas, odamlar ham

Kim nima qiladi? (kartani bosing)

Product owner

bosing

Nima qurilishi va nima muhimligini hal qiladi

Biznes analitik

bosing

Talablarni yig'adi va hujjatlaydi

Arxitektor

bosing

Qatlam va texnologiyalarni tanlaydi

Developer

bosing

Kod yozadi, bir-birining kodini review qiladi

QA

bosing

Sifatni tekshiradi, testlarni avtomatlashtiradi

DevOps / SRE

bosing

Deploy, infratuzilma, monitoring, ishonchlilik

Yolg'iz ishlasangiz-chi?

Freelance'da va portfolio-loyihada siz bir o'zingiz butun jamoasiz.
Siz — PO: nima qurasiz
Siz — developer
Siz — QA
Siz — DevOps
Shuning uchun hujjat va tartib muhim: ertaga o'zingiz ham o'z kodingizni unutasiz.
04

Amaliyot

Portfolio-loyihangiz boshlanadi

Portfolio shu kursda o'sadi

0
dars
0
hafta
0
bob
1-hafta. Talab (SRS), Git, GitHub
8–9-hafta. CI: avtomatik testlar
10–13-hafta. Deploy va bulut
15-hafta. Portfolio va case study

Amaliy topshiriq 22 daqiqa

OsonSevimli ilovangizning 4 qatlamli xaritasi: har qatlamga 2 komponent (taxminni «?» bilan belgilang)
O'rtaSRS-mini.md: maqsad, 5 user story, har birida 2+ qabul mezoni, 3 cheklov
Qiyin3 voqea (mijoz «so'ramagan edim» dedi; 100 foydalanuvchida qulash; eskisiga qaytib bo'lmadi): qaysi bosqichda nima yetishmagan?

2-darsga tayyorgarlik: Git bormi?


$ git --version
git version 2.50.1

macOS

xcode-select --install

Windows

Git for Windows (git-scm.com)

Linux

sudo apt install git

Odatiy xatolar

«Dasturchi = kod yozuvchi». Real vaqtning katta qismi talab, review, test va muloqotga ketadi.
Talabni tashlab, darrov kodlash: eng qimmat xato kech topiladi.
SDLC ni «bir marta o'tiladigan yo'l» deb bilish. Ish ekspluatatsiyada tugamaydi.
Mavhum mezon: «tez», «chiroyli», «qulay». Son va tekshiriladigan shart yozing.

Tezkor nazorat 5 daqiqa

  1. 4 qatlamni ayting (klient, ilova, platforma, infratuzilma)
  2. Qatlamlashning 2 ta foydasi? (izolyatsiya, almashtirish/kengaytirish)
  3. SDLC nega «sikl»? (monitoringdan yangi talab keladi)
  4. Deploy va release farqi? (texnik joylash / versiyani ochish qarori)
  5. Yaxshi talab qanday? (aniq, o'lchanadigan, testlanadigan)

Xulosa

Bugun o'rgandik

4 qatlam, SDLC 6 bosqich, artefaktlar, rollar

Uyga vazifa

SRS-mini.md ni yakunlash, ilova xaritasi, git --version

Keyingi dars

Git: repository, commit, branch, merge