Tarmoq asoslari
Mijoz-server arxitekturasi, topologiyalar, OSI va TCP/IP modellari
10-sinf Kiberxavfsizlik · 3-haftaBugungi dars rejasi
Mijoz-Server va LAN/WAN
Tarmoq turlari va geografik miqyoslar.
Tarmoq topologiyalari
Shina, Yulduz, Halqa va Mesh topologiyalari.
OSI 7 sathi va TCP/IP
Standart model va ma'lumotlar enkapsulyatsiyasi.
TCP vs UDP
3-Way Handshake va uzluksiz oqim protokollari.
Kompyuter tarmoqlari va LAN/WAN
Mijoz-server modeli va tarmoq miqyoslari
Tarmoqlarning hududiy turlari
PAN (Personal Area Network)
10 metrgacha
Shaxsiy gadjetlar: Bluetooth naushnik, smartfon va soat o'rtasida.
LAN (Local Area Network)
2.5 km gacha
Bino, maktab, universitet yoki ofis ichidagi lokal tarmoq.
MAN (Metropolitan Area Network)
Shahar miqyosida
Butun shahar bo'ylab tashkil etilgan korporativ yoki provayder tarmog'i.
WAN (Wide Area Network)
Global miqyosda
Davlatlar va qit'alarni bog'lovchi global megatarmoq (Internet).
Tarmoq topologiyalari
Qurilmalarning geometrik bog'lanish shakllari
Asosiy topologiyalar
Yulduz (Star) — Standart
Barcha kompyuterlar markaziy Switch ga ulangan. Bitta kabel uzilsa boshqalarga ta'sir qilmaydi.
Shina (Bus) — Eskirgan
Bitta umumiy magistral kabel. Kabel o'rtasidan uzilsa, butun tarmoq ishdan chiqadi.
Halqa (Ring)
Paketlar aylanma yo'nalishda uzatiladi. Har bir kompyuter retranslyator vazifasini bajaradi.
Mesh (To'liq bog'langan)
Har bir tugun barcha boshqasi bilan alohida ulangan. Maksimal ishonchli, ammo qimmat.
OSI 7 sathi va TCP/IP
Tarmoq protokollari va ma'lumotlar enkapsulyatsiyasi
OSI 7 sathli etalon modeli
| № | Sath nomi | PDU | Protokollar |
|---|---|---|---|
| 7 | Tadbiqiy (Application) | Data | HTTP, HTTPS, DNS, SSH, FTP |
| 6 | Taqdimot (Presentation) | Data | SSL/TLS, JPEG, ASCII |
| 5 | Seans (Session) | Data | NetBIOS, RPC, Sockets |
| 4 | Transport | Segment | TCP, UDP (Portlar: 80, 443) |
| 3 | Tarmoq (Network) | Packet | IP (IPv4/IPv6), ICMP, ARP |
| 2 | Kanal (Data Link) | Frame | Ethernet, Wi-Fi (MAC manzil) |
| 1 | Fizik (Physical) | Bits | Kabel, Optika, Radio signallar |
Enkapsulyatsiya jarayoni
TCP vs UDP
Ishonchli va kafolatli aloqa vs Tezkor oqim
TCP: 3-Way Handshake
1. SYN
Mijoz: «Men siz bilan ulanmoqchiman!»
2. SYN-ACK
Server: «Qabul qildim, men ham tayyorman!»
3. ACK
Mijoz: «Tasdiqlayman, ma'lumotni boshladik!»
UDP: Nega u kerak?
Jonli video va ovoz
Zoom, Telegram qo'ng'iroqlari. Bitta kadr yo'qolsa, efir to'xtamasligi kerak, keyingi kadr ko'rsatiladi.
Onlayn o'yinlar
Minimal kechikish (ping). Eski koordinatalarni kutishning keragi yo'q, yangi holat muhim.
DNS qidiruvlari
Sayt IP sini topish uchun bir zumda bitta so'rov yuborish kifoya.
Maksimal tezlik
Ortiqcha sarlavhalar va tasdiqlashlarsiz ma'lumotni to'g'ridan-to'g'ri oqizish.
Amaliy laboratoriya buyruqlari
ipconfig, ping va traceroute bilan tarmoq diagnostikasi
Tarmoq diagnostikasi buyruqlari
# IP va MAC manzilni ko'rish (Windows)
ipconfig /all
# IP va MAC manzilni ko'rish (Linux/macOS)
ip a
# Tarmoq aloqasini tekshirish (Ping)
ping 1.1.1.1
# Marshrutni tekshirish (Traceroute)
tracert daryo.uzAmaliy topshiriqlar
OSI va tarmoq tahlili vazifalari
Darsning amaliy vazifalari
1. MAC vs IP
Nima uchun kompyuterga ham fizik MAC, ham mantiqiy IP manzil kerak?
2. TCP Handshake
SYN, SYN-ACK, ACK xabarlarining vazifasini tushuntiring.
3. UDP tanlanishi
Nega jonli video muloqotda TCP emas, UDP tanlanadi?
4. Mesh topologiyasi
Harbiy va bank serverlarida nima sababdan Mesh topologiyasi qo'llaniladi?
Xulosa: 3-hafta sarhisobi
1-9 darslar yakunlandi!
Kiberxavfsizlik asoslari, tahdidlar, CIA triadasi, xavfsizlik tafakkuri va tarmoq modellari to'liq o'zlashtirildi.
Poydevor mustahkam
Endi o'quvchilar tarmoq xavfsizligining amaliy qismiga tayyor.
Keyingi qadamlar
Keyingi haftalarda Wireshark, nmap, firewall va VPN chuqurroq o'rganiladi.
E'tiboringiz uchun rahmat!
3-hafta muvaffaqiyatli yakunlandi! Uyga vazifalarni topshirishni unutmang.
10-sinf Kiberxavfsizlik