CIA uchligi
Konfidensiallik, Yaxlitlik va Foydalanuvchanlik tamoyillari
10-sinf Kiberxavfsizlik · 2-haftaBugungi dars rejasi
CIA Triadasi nima?
Axborot xavfsizligining oltin uchburchagi.
Confidentiality (Maxfiylik)
Ruxsatsiz o'qish va oshkor etishdan himoyalanish.
Integrity (Yaxlitlik)
Ma'lumotlarni o'zgartirish va soxtalashtirishdan asrash.
Availability (Foydalanuvchanlik)
Tizimlarning doimo uzluksiz va tayyor turishi.
CIA Triadasi modeli
Axborot xavfsizligining uchta asosiy ustuni
CIA Triadasi arxitekturasi
C — Confidentiality
Konfidensiallik / Maxfiylik
Faqat ruxsat berilgan shaxslar ko'ra oladi.
I — Integrity
Yaxlitlik
Ma'lumotlar o'zgarmas, to'g'ri va ishonchli saqlanadi.
A — Availability
Foydalanuvchanlik
Kerakli vaqtda tizim va ma'lumotlar tayyor turadi.
Confidentiality: Maxfiylik
Ruxsatsiz o'qish va ko'rishdan himoyalanish
Konfidensiallik qanday ta'minlanadi?
Kriptografik shifrlash
AES-256 va RSA algoritmlari orqali ma'lumotlarni begona ko'zlardan yashirish.
Kirish huquqlari (ACL)
Har bir xodim faqat o'z ishiga tegishli fayllarnigina ko'ra olishi kerak.
2FA va Biometriya
Faqat parol yetarli emas, ikkinchi omil (SMS, barmoq izi) orqali tekshirish.
AOB misoli: Bob o'z balansida 100 000 so'm borligini Tridi bilishini istamaydi!
Integrity: Yaxlitlik
Ruxsatsiz o'zgartirish va soxtalashtirishdan himoyalanish
Yaxlitlik qanday ta'minlanadi?
Xesh funksiyalari (SHA-256)
Har qanday fayl yoki tranzaksiyaning o'zgarmas matematik barmoq izi.
Raqamli imzo (Digital Signature)
Xat yoki buyurtma aynan qonuniy shaxs tomonidan imzolanganligini isbotlaydi.
Bitta harf o'zgarsa nima bo'ladi?
«Summa: 50 000» xeshi butunlay boshqa, «Summa: 90 000» xeshi mutlaqo boshqa chiqadi!
Tizim ma'lumot buzilganini soniyaning mingdan birida aniqlaydi.
Availability: Foydalanuvchanlik
Tizim va ma'lumotlarning uzluksiz tayyorligi
Foydalanuvchanlik qanday ta'minlanadi?
Redundancy (Zaxira)
Asosiy server buzilsa, bir zumda ishga tushuvchi ikkinchi zaxira server.
DDoS himoyasi
Cloudflare va WAF tizimlari orqali soxta yuklamalarni filtrlash.
Muntazam Backup
Har kuni olinadigan toza nusxa tufayli tizimni bir necha daqiqada tiklash.
AOB misoli: Bob kassada turganda server ishlamay qolsa, bank obro'si va mijoz ishonchi yo'qoladi!
Turli sohalarda CIA ustuvorligi
Qaysi sohada nima birinchi o'rinda turadi?
Sohalar bo'yicha CIA tahlili
| Soha | 1-ustuvorlik | Xatarli oqibat |
|---|---|---|
| Tez yordam (103) | Availability | Aloqa uzilsa inson hayoti xavf ostida qoladi |
| Bank va moliya | Integrity | Balanslar soxtalashtirilsa bank sinadi |
| Davlat va mudofaa | Confidentiality | Harbiy sir dushmanga oshkor bo'ladi |
| Tibbiyot (Bemor) | Integrity / Conf. | Qon guruhi o'zgarsa davolash xato bo'ladi |
Amaliyot: Fayl xeshini tekshirish
# Windows PowerShell da SHA-256 xesh olish
CertUtil -hashfile tolov.txt SHA256
# Linux / macOS terminalida xesh olish
sha256sum tolov.txtXesh natijasi: 64 belgili o'n oltilik (hex) kod hosil bo'ladi. Bitta nuqta o'zgarsa ham xesh butunlay boshqacha bo'ladi!
Amaliy topshiriqlar
CIA keyslari va mustaqil tahlil
Darsning amaliy vazifalari
1. C va I chegarasi
Tridi xatni o'qiy olmadi, lekin ichiga begona belgilar qo'shdi. Qaysi mezon buzildi?
2. DoS ning nishoni
DDoS hujumi uyushtirilganda CIA ning qaysi ustuni bevosita buziladi?
3. Bankda Integrity
Nega bank tizimlarida Yaxlitlik hatto Maxfiylikdan ham yuqoriroq qo'yiladi?
4. CIA muvozanati
Haddan tashqari ko'p xavfsizlik cheklovlari qaysi mezonga salbiy ta'sir qiladi?
Xulosa
CIA — har qanday xavfsizlik o'lchovi
Har qanday kiberxavfsizlik muhandisi biror tizimni baholayotganda o'ziga savol beradi: «C, I va A qay darajada ta'minlangan?»
Muvozanat
Xavfsizlik foydalanuvchilar ishiga to'sqinlik qilmasligi, qulay bo'lishi kerak.
Yaxlitlik kafolati
Xesh va raqamli imzolar zamonaviy internet ishonchining poydevoridir.
E'tiboringiz uchun rahmat!
Keyingi dars: CIA buzilish ssenariylari va MITM hujumlari
Savollar bormi?