Ijtimoiy muhandislik va Fishing
Fishing turlari, email sarlavhalari (SPF, DKIM, DMARC) va tahlil vositalari
10-sinf Kiberxavfsizlik · 1-haftaBugungi dars rejasi
Ijtimoiy muhandislik
Human Hacking: psixologik tuzoqlar va manipulyatsiya usullari.
Fishing turlari
Spear Phishing, Whaling, BEC va soxta domenlar.
SPF, DKIM va DMARC
Elektron pochtani himoyalashning 3 ta ustuni.
Amaliy laboratoriya
Thunderbird, MX Toolbox va VirusTotal vositalari.
Ijtimoiy muhandislik (Human Hacking)
Inson his-tuyg'ularidan foydalanib aldash san'ati
Psixologik manipulyatsiya tuzoqlari
1. Shoshilinchlik va qo'rquv
«24 soat ichida kirmasangiz hisobingiz bloklanadi!» Qurbon o'ylashga ulgurmaydi.
2. Ochko'zlik va qiziqish
«Tabriklaymiz, siz 10 000 000 so'm yutdingiz! Pulingizni olish uchun kartangizni tasdiqlang.»
3. Rahbariyat nomidan bosim
«Men bosh direktorman. Zudlik bilan ushbu faylni tekshirib menga xabar bering!»
4. Yordam so'rash (Pretexting)
«Texnik yordam bo'limidanmiz. Tizimni yangilash uchun parolingizni ayting.»
Fishing turlari
Ommaviy, maqsadli va rahbarlarga qaratilgan hujumlar
Fishing turlarining tasnifi
Ommaviy fishing (Mass Phishing)
Millionlab tasodifiy foydalanuvchilarga bir xil soxta xat yuboriladi (masalan, soxta bank havolasi).
Spear Phishing
Muayyan shaxs yoki xodimga qaratilgan. Qurbonning ijtimoiy tarmoqdagi ma'lumotlari asosida tayyorlanadi.
Whale Phishing (Whaling)
Katta kompaniya rahbarlari, direktorlar yoki boy shaxslarga qaratilgan qimmatbaho fishing.
BEC (Business Email Compromise)
Rahbar nomidan soxta xat yozib, hisobchidan pulni xaker hisobiga o'tkazishni talab qilish.
Haqiqiy fishing xabari misoli
From: "UzSanoat Bank" <[email protected]>
To: [email protected]
Subject: Hisobingiz bloklandi — Darhol qayta tiklang
Hurmatli mijoz,
Hisobingizda shubhali harakatlar aniqlandi.
24 soat ichida havolaga kirmasangiz hisobingiz bloklanadi:
http://uzsanoat-bank.verify-secure-login.com/confirmBuzg'unchi belgisi 1
Soxta domen: uzsanoat-secure.com bankning rasmiy sayti emas!
Buzg'unchi belgisi 2
Asosiy domen: verify-secure-login.com, uzsanoat-bank esa oddiy subdomen!
Pochta himoyasi: SPF, DKIM va DMARC
Soxta xatlarni fosh qiluvchi texnologiyalar
Pochta xavfsizlik triadasi
SPF
IP manzil tekshiruvi
Ushbu IP manzil haqiqatan ham ushbu domen nomidan xat jo'nata oladimi?
DKIM
Kriptografik imzo
Xat yo'lda o'zgartirilmaganmi va domen kaliti bilan imzolanganmi?
DMARC
Siyosat va harakat
Agar SPF yoki DKIM buzilgan bo'lsa, xat rad etilsinmi (`reject`) yoki karantinga olinsinmi?
Amaliy laboratoriya vositalari
Thunderbird, MX Toolbox va VirusTotal tahlili
1. Thunderbird: Xat sarlavhalari (Headers)
View Message Source (Ctrl + U)
Xatning to'liq texnik manbasini ochadi.
Asosiy qatorlar:
Received: from mail.attacker.com [185.x.x.x]
Authentication-Results: spf=fail
Haqiqiy jo'natuvchi
«From» qatorida nima yozilganidan qat'i nazar, «Received» qatori xat qaysi IP dan chiqqanini fosh qiladi.
2. MX Toolbox: Onlayn sarlavha tahlili
mxtoolbox.com/EmailHeaders.aspx
Sarlavhalarni joylashtiring va Analyze tugmasini bosing.
Yuboruvchi IP
Haqiqiy server manzili va uning mamlakati aniqlanadi.
SPF holati
Agar jo'natuvchi domen ruxsat bermagan bo'lsa: SPF FAIL.
DMARC tahlili
Domen xavfsizlik siyosati o'rnatilgan yoki o'rnatilmaganligi.
3. urlscan.io va VirusTotal
urlscan.io (Havolalar tekshiruvi)
Xavfsiz Sandbox
Shubhali havolani o'z brauzeringizda ochmang! urlscan saytni virtual mashinada ochib, skrinshot va DNS xulosasini beradi.
VirusTotal (Fayllar tekshiruvi)
70+ Antivirus dvigateli
Xatdagi testvirus.zip faylini ochmasdan VirusTotal ga yuklang. U zararli troyan yoki skriptni fosh qiladi.
Amaliy topshiriqlar
Fishing xabarlarini tahlil qilish ko'nikmasi
Darsning amaliy vazifalari
1. Havola tahlili
payme.uz.security-check-login.com havolasidagi haqiqiy domenni aniqlang.
2. Fayl kengaytmasi
hisob-faktura.pdf.exe fayli nima uchun xavfli va kengaytma nima?
3. DMARC siyosati
p=quarantine va p=reject o'rtasidagi asosiy farq nimada?
4. BEC tahlili
Buxgalter direktor nomidan shoshilinch pul o'tkazish xati olganda qanday yo'l tutishi kerak?
Xulosa: Fishingdan himoyalanish qoidalari
Shubhalanish — eng yaxshi himoyadir
Hech qachon kutilmagan havolalarga kirmang, xat sarlavhalarini tekshiring va havolalarni sandboxda ko'ring.
Domen nomini tekshiring
Subdomenlarga aldanmang.
VirusTotal dan foydalaning
Ilovalarni ochmasdan skaner qiling.
Telefon orqali tasdiqlang
Pul o'tkazmalarini boshqa kanaldan tekshiring.
1-hafta yakunlandi!
Keyingi hafta: CIA uchligi va Xavfsizlik tafakkuri
Uyga vazifani bajarishni unutmang!