Kiberxavfsizlik asoslari
Axborot xavfsizligi, kiberjinoyat, kiberqonun, inson omili va aktivlar
10-sinf Kiberxavfsizlik · 1-haftaBugungi dars rejasi
Axborot va Kiberxavfsizlik
Tushunchalar, farqlar va raqamli makon daxlsizligi.
Alisa, Bob va Tridi
Kiberxavfsizlikning klassik timsollari va AOB ssenariysi.
Inson omili va xatolar
Nima uchun inson eng zaif zanjir hisoblanadi?
5 ta xavfsizlik sohasi
Tarmoq, ilova, ma'lumot, qurilma va bulut himoyasi.
Axborot xavfsizligi va Kiberxavfsizlik
Tushunchalar, chegaralar va munosabatlar
Axborot xavfsizligi vs Kiberxavfsizlik
Axborot xavfsizligi
Axborotning har qanday shaklini himoya qilish:
Qog'oz hujjatlar, arxivlar, audio yozuvlar, xodimlar suhbati va elektron ma'lumotlar.
Kiberxavfsizlik
Kibermakondagi elektron tizimlar himoyasi:
Serverlar, tarmoqlar, mobil ilovalar, bulutli omborlar va axborot infratuzilmasi.
Tayanch atamalar
Aktiv (Asset)
Tashkilot uchun qimmatli bo'lgan barcha ma'lumotlar, dasturlar, uskunalar va intellektual mulk.
Zaiflik (Vulnerability)
Tizimda yoki tashkiliy boshqaruvda mavjud bo'lgan, hujumga imkon beruvchi kamchilik yoki tuynuk.
Tahdid (Threat)
Aktivlarga zarar yetkazishi mumkin bo'lgan har qanday potensial xavf yoki g'arazli omil.
Kiberhujum (Attack)
Zaifliklardan foydalanib, aktivlarni egallash yoki tizimni ishdan chiqarishga qaratilgan qasddan harakat.
Axborot xavfsizligining timsollari
Alisa, Bob va Tridi modeli hamda AOB ssenariysi
Klassik model: Alisa, Bob va Tridi
Alisa (Alice)
Tizim egasi / Yuboruvchi
Onlayn bank egasi. Tizim xavfsiz va ishonchli ishlashidan manfaatdor.
Bob (Bob)
Qonuniy mijoz / Qabul qiluvchi
Bank xizmatidan foydalanuvchi. O'z balansi va pullari daxlsiz bo'lishini xohlaydi.
Tridi (Trudy)
Buzg'unchi / Hujumchi
Alisa va Bob o'rtasidagi ma'lumotlarni o'g'irlash, o'zgartirish yoki xalaqit berishga intiladi.
Alisaning Onlayn Banki (AOB) ssenariysi
Bob Alisaning bankiga kirib balansini tekshirmoqda:
Inson omili va xavfsizlik madaniyati
Eng zaif bo'g'in — inson omili muammosi
Inson omili: Eng zaif zanjir
Mukammal texnologiya
AES-256 shifrlash, qimmatbaho tarmoqlararo ekranlar, biometrik datchiklar.
Oddiy inson xatosi
«Parolni darhol yangilang» degan fishing xatiga ishonib, parolni begona saytga kiritish.
95% kiberhujumlar
Statistik ma'lumotlarga ko'ra, kiberxavfsizlik insidentlarining 95 foizi aynan inson xatosi yoki hushyorsizligi sababli yuz beradi.
«Xavfsizlik tizimidan inson xatosini chiqarib tashlash — asosiy vazifadir.»
Inson omili keltirib chiqaradigan xavflar
Zaif va takroriy parollar
«123456», «password», «qwerty» kabi oson parollar yoki barcha saytlar uchun bitta parol ishlatish.
Fishing xabarlariga aldanish
Shubhali elektron xat yoki Telegram havolasini tekshirmasdan bosish va fayllarni yuklash.
Ogohlantirishlarni e'tiborsiz qoldirish
Brauzer «Sertifikat xavfli!» deb ogohlantirganda ham «Baribir o'tish» tugmasini bosish.
Ekranni qulflamaslik
Ish stolidan uzoqlashganda kompyuterni ochiq qoldirish (Win+L bosmaslik).
Qonunchilik va Javobgarlik
O'zbekiston Respublikasining «Kiberxavfsizlik to'g'risida»gi Qonuni
O'RQ-764: Kiberxavfsizlik to'g'risidagi Qonun
2022-yil 15-aprelda qabul qilingan
O'zbekiston Respublikasi hududida kibermakondagi munosabatlarni tartibga soluvchi asosiy normativ-huquqiy hujjat.
Asosiy vazifalari
Kibermakon daxlsizligi, davlat organlari va banklar tizimlarini himoyalash, kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish.
Kiberjinoyat uchun jazo
Ruxsatsiz kirish, ma'lumotlarni o'g'irlash yoki tizimlarni ishdan chiqarish jinoiy javobgarlikka olib keladi.
Axborot xavfsizligining 5 ta sohasi
Zamonaviy xavfsizlik arxitekturasi qismlari
5 ta asosiy xavfsizlik sohasi
Tarmoq (Network)
Firewall, IDS/IPS, VPN, marshrutlash filtrlari va tarmoq trafigi tahlili.
Ilova (Application)
Xavfsiz kod yozish, pentest, OWASP zaifliklarini bartaraf etish.
Ma'lumot (Data)
Shifrlash (AES), ma'lumotlar bazasi himoyasi, DLP (sizib chiqishni oldini olish).
Qurilma (Endpoint)
Ishchi kompyuterlar, smartfonlar, antivirus va EDR tizimlari.
Bulut (Cloud)
Bulutli infratuzilma, IAM (kirish nazorati) va xizmatlar izolatsiyasi.
Kiberhujumchilarning asosiy motivatsiyalari
1. Moliyaviy foyda
Bank hisoblarini o'g'irlash, ransomware orqali tovon puli talab qilish (eng katta ulush).
2. Kiberjosuslik
Raqobatchi kompaniyalar sirlarini yoki davlat axborotlarini yashirin o'g'irlash.
3. Xaktivizm (Siyosiy sabablar)
Siyosiy g'oyalarni bildirish, veb-saytlarni buzib shiorlar qoldirish (defacing).
4. Shaxsiy obro' va qiziqish
O'z texnik mahoratini namoyish qilish yoki tizim zaifliklarini sinab ko'rish.
Amaliy tahlil va keyslar
Tashkilot aktivlari matritsasini ishlab chiqish
Amaliy keys: Aktivlar va xavflar tahlili
| Aktiv nomi | Aktiv turi | Tahdid | Himoya chorasi |
|---|---|---|---|
| Mijozlar parollari | Ma'lumot | Baza sizib chiqishi | Argon2/bcrypt xeshlash |
| Bank veb-serveri | Apparat-dastur | DoS/DDoS hujumi | Rate limit, Cloudflare WAF |
| Buxgalter noutbuki | Qurilma | Fishing orqali troyan | EDR, xavfsizlik madaniyati |
Darsning amaliy topshiriqlari
1. Atamalar tahlili
Kompaniya arxivi qulflangan, ammo Wi-Fi parolsiz. Qaysi xavfsizlik qanday ta'minlangan?
2. Alisa, Bob, Tridi
Tridi Bobning buyurtma manzilini almashtirdi. Qanday xavfsizlik xususiyati buzildi?
3. Inson omili
Qimmatbaho Firewall bo'lishiga qaramay buxgalter kompyuteri zararlanishi sababi.
4. Audit so'rovnomasi
Kompaniya xodimlari xavfsizlik madaniyatini tekshirish uchun 5 ta nazorat savoli tuzing.
Xulosa va asosiy xulosalar
Xavfsizlik — bu jarayon, mahsulot emas
Hech bir tizim 100% xavfsiz bo'la olmaydi. Himoya uzluksiz yangilanishi va kuzatib borilishi lozim.
Inson — eng asosiy himoyachi
Xodimlarning hushyorligi va xavfsizlik madaniyati eng ilg'or texnologiyalar kabi muhim.
Qonun va axloq
Kiberxavfsizlik ko'nikmalari faqat ezgu maqsadlarda va qonun doirasida qo'llanilishi shart.
E'tiboringiz uchun rahmat!
Keyingi dars: Kibertahdidlarning turlari (Zararli dasturlar va DoS)
Savollar bormi?